برگزاری هم اندیشی حکمرانی الکترونیک در ایران به همت مرکز مطالعات سیاست گذاری ایران
هم اندیشی حکمرانی الکترونیک در ایران به همت مرکز سیاستگذاری عمومی دانشگاه تهران و شرکت دانشبنیان یوتاب مورخ سهشنبه ۴ دیماه سال جاری با حضور آقای دکتر امیر ناظمی، رئیس سازمان فناوری اطلاعات، آقای مهندس نصرالله جهانگرد، معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، دکتر کیومرث اشتریان، عضو هیئتعلمی دانشگاه تهران و دبیر کمیسیون اجتماعی دولت با محوریت بررسی وضعیت موجود حکمرانی الکترونیک، شفافیت و مبارزه با فساد، دولت به مثابه پلتفرم و هویت دیجیتال برگزار شد.
در آغاز این نشست جناب آقای مهندس جهانگرد ضمن تشریح فرایند ایجاد و گسترش بسترهای دولت الکترونیک، اصلیترین چالش اجرایی شدن دولت الکترونیک را ضعفهای حقوقی و نهادی در ارتباط میان دستگاه عنوان کردند. به بیان ایشان: «بستر دولت الکترونیک طی بیست سال کامل شده است، اما ارتباط دستگاههای مختلف دچار بحثهای حقوقی و نهادی است؛ بهعبارتدیگر ساختار قدیمی حقوقی و اداری ایران در مقابل گذار به یک ساختار مدرن شبکهای مقاومت میکند. در این ساختار به هر میزان خدمات و سرویسها به بخش خصوصی واگذار گردد، از آزادی بوروکراتیک بیشتری برخوردار خواهد بود.»
سپس آقای دکتر اشتریان به تشریح ارتباط ادبیات دولت الکترونیک و مباحث سیاستگذاری پرداختند. از ایشان بهعنوان مدرس دانشگاه تهران، حوزه دولت الکترونیک از حیث ارتباط با اداره جامعه و قدرت مرتبط با حوزه سیاستگذاری عمومی است و الزامات تحقق دولت الکترونیک عبارت است از: «از حیث سیاسی مبارزه قدرت، نفوذ و فساد از موانع اصلی عدم تحقق دولت الکترونیک در کشورهای توسعهنیافته محسوب میشود. البته کشورهای توسعهیافته نیز ممکن است مشکلات مشابهی داشته باشند… ساخت دیوانسالاری متمرکز و سلسله مراتبی به دلایل مختلف اجازه نمیدهد که دولت الکترونیک محقق گردد؛ در حقیقت نفس قدرت و پیچیدگی فرایندهای دیوانسالاری با ماهیت دولت الکترونیک سازگار نیست. بهعلاوه ساختار رانتی دولتها حتی اگر منجر به فساد نشود، مانع تحقق دولت الکترونیک میشود، بنابراین هرچه ساختار رانتیتر باشد، امکان تحقق دولت الکترونیک در آن کمتر است. این رانت حتی اگر به شکلگیری فساد منجر نگردد، آسیبزا است؛ چراکه دولت الکترونیک دارای ماهیتی شفافیت گرا، مشارکت خواه و دارای عرصه عمومی تسهیل شده است.
یکی از این الزامات چنین دولتی توسعه بخش خصوصی و استفاده از ظرفیتهای آن برای تحقق دولت الکترونیک است. مفروض و تلقی اولیه دولت الکترونیک مبتنی بر نقش دولت در راهاندازی این فرایند است؛ اما نقش بخش خصوصی و جامعه مدنی برای افزایش فشار در جهت گسترش آن از اهمیت ویژهای برخوردار است. متأسفانه در حوزه اداره و نحوه اداره در درون دستگاههای دولتی این خودآگاهی شکل نگرفته است، در این فضا به سبب کماطلاعی بدنه اداری دولت نمیتواند کار زیادی انجام دهد و در مقایسه با بخش خصوصی از بلوغ و پیشرفت کمتری برخوردار است. ایجاد بسیج عمومی علیه دولت روش دیگر در رابطه با گسترش دولت الکترونیک است، بنابراین نیاز به نوعی شورش نرم علیه بروکراسی دولتی احساس میشود.
اراده سیاسی نیز مسئله دیگری است که باید موردتوجه قرار گیرد. اراده سیاسی در صورتی محقق میشود که یک مدیر ارشد دولتی بهطورجدی ذهن خود را به مدرن سازی فرآیندها معطوف نماید. درعینحال باید در نظر داشت که مفهوم اراده سیاسی به معنای وضع قوانین و مقررات نیست. بلکه در گام نخست وجود دغدغه ذهنی است که از اهمیت بسیاری برخوردار است. در ادامه ایجاد یک گفتمان در دستور کار قرار میگیرد؛ با ایجاد گفتمان و منظومه معنایی مربوط به آن میتوان دولت الکترونیک را به یک هنجار در دستگاههای اداری تبدیل نمود؛ بنابراین وجود گفتمان اداری و گفتمان اجتماعی در تحقق یک مسئله نقش بسزایی دارد.»
آقای دکتر اشتریان ایده ورود وزارتخانهها بهعنوان شتابدهنده در بحث دولت الکترونیک را مطرح کردند و تحقق آن را در سایه تسهیلگری، کمکهای فنی و مشاوره وزارت ارتباطات میسر میگردد: «در این رابطه مفهوم تحت عنوان government as a platform به ویژه در کشور انگلستان توسعهیافته است که در آن بر نقش تسهیلگری، دولت تأکید شده است.»
در ادامه این هم اندیشی ضمن پرسش و پاسخ حضار، آقای دکتر امیر ناظمی چرخه بلوغ دولت الکترونیک را در پنج سطح عنوان کردند:
حضور در وب: در این مرحله یک سازمان اطلاعات خود را با قرار دادن بر روی وب در معرض مشاهده عمومی قرار میدهد. برخورد این سازمان مشابه با برخورد رسانههای قدیمی است که به صورت یکسویه اطلاعات را ارائه میدهد.
سطح تعاملی: در این مرحله یک سازمان نهتنها اطلاعات و فرمهای خود را بر روی وب قرار میدهد، بلکه مخاطب میتواند به تکمیل کردن فرمها، طرح پرسشها و تقاضای دسترسی آزاد به اطلاعات اقدام نماید.
تراکنش و تعامل مالی: در این سطح میتوان دادهها و پول را با سهولت به دیگری انتقال داد.
یکپارچگی: در این سطح دیتا-بانکهای مختلف با یکدیگر مرتبط و یکپارچه میشوند.
سطح مشارکتی: در این سطح شهروندان در تعیین سرنوشت خود مشارکت دارند. اعتراض، مطالبه عمومی، پیشنهاد و … به سهولت به مسئولان منتقل میشود و از این طریق شهروندان میتوانند آن را پیگیری نمایند و نقش مهمی در تصمیمگیریها داشته باشند. در حقیقت مردمسالاری الکترونیک همان چشمانداز نهایی و آخرین سطح فرایند تکامل دولت الکترونیک است. در چنین وضعیتی شهروندان میتوانند بهواسطه رأیگیری مستقیم، در تصمیمگیریها و گزینش پروژههای مختلف بهطور مؤثر سهیم باشند.
در رابطه سؤال یکی از حاضرین جلسه در خصوص شکلگیری الیت الکترونیک ایشان عنوان کردند: «در تمامی نظامهایی که یک ابزار جدید مورداستفاده قرار میگیرد، آن ابزار تشکیلدهنده شبکه الیت مربوط به خود میگردد که درنهایت به ایجاد آریستوکراسی مبتنی بر آن الیت نوظهور منجر میشود. اگر به سالهای قدیم در دانشگاه تهران بازگردیم، سه گروه بنیانهای نظام بوروکراتیک ایران را پایهگذاری کردهاند و این سه گروه، سه گروه حرفهای و دارای حرفه مشخص بودهاند. این سه گروه دربرگیرنده پزشکان، مهندسان و وکلا هستند که هرکدام دارای NGO مربوط به خود یعنی نظام پزشکی، نظاممهندسی و کانون وکلا هستند. در حقیقت از سال ۱۳۰۶ تا زمان تأسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ حدود ۵۰۰ نفر به خارج از کشور اعزام شدند که عمدتاً در رشتههای پزشکی و فنی تحصیلکردهاند. بعد از بازگشت این گروه به ایران به دلیل آنکه دارای سرمایه اجتماعی، سرمایه نمادین، سرمایه دانشی و سرمایه اقتصادی بودند، طبقه الیت را در ایران تشکیل دادند. این وضعیت هنوز در جامعه قابل مشاهده است. در رابطه با دولت الکترونیک نیز شکلگیری الیت اجتنابناپذیر است؛ اما باید تلاش نمود تا این پدیده کمرنگ گردد و تابع نظام حرفهای نگردد. بهبیاندیگر کنشگری الیت در دولت الکترونیک باید با توجه به ابعاد اجتماعی، اقتصادی و تربیتی انجام گیرد.»
